W Stargardzie archeolodzy znaleźli fajki z XVIII wieku

Fragmenty fajek znaleziono głównie w pozostałościach studni i latryn. Fajkowy okaz, na który na Starym Mieście natrafili archeolodzy, był wyprodukowany w Goudzie, gdzie przed kilkuset lat powstawały najbardziej markowe fajki.

Historia tytoniu w Europie związana jest z odkryciami geograficznymi w XV wieku, podczas których liście tej rośliny, jak i sadzonki zostały przywiezione z Ameryki początkowo do Hiszpanii i Portugalii. Z czasem rozpowszechniły się na całym kontynencie. Odkrywcy Nowego Świata oprócz tytoniu przywieźli ze sobą fajki indiańskie, które stały się prototypem jednorodnych fajek glinianych produkowanych w całej Europie, od końca XVI wieku do połowy ubiegłego stulecia.

Oprócz mody na palenie fajki w kręgach arystokratycznych, jej używanie stało się także domeną wśród żołnierzy i mieszczan. Liczne rozprzestrzenienie się fajek z Goudy - fajek najwyższej klasy - stało się przyczyną do ich podrabiania i do stosowania podobnych sygnatur umieszczanych na główkach. Tak bardzo rozpowszechnione i popularne fajki produkowane w Niderlandach były przeszkodą dla lokalnych warsztatów, działających w innych częściach Europy.

W związku z tym władze innych krajów sięgały po środki restrykcyjne. Król pruski Fryderyk II około 1754 roku wprowadził wysokie cło przywozowe na sprowadzanie fajek typu holenderskiego, aby lokalne fabryki mogły wybić się na prowadzenie, jak działająca fabryka w Rościnie koło Myśliborza lub w Weissenspring koło Frankfurtu nad Odrą. Po wojnie siedmioletniej stał się faktem całkowity zakaz importu fajek niderlandzkich.

Popularność jednorodnej fajki glinianej znalazła swoje odzwierciedlenie w sztuce, a konkretnie w malarstwie niderlandzkim XVII i XVIII wieku. Oprócz scen rodzajowych, ukazujących ludzi palących fajki, jej przedstawienie było szeroko stosowane w martwej naturze, w obrazach typu vanitas - marność.

Obrazy te w symboliczny sposób mówiły do widza, wprzęgały go w pewną grę moralno-etyczną, skłaniały do refleksji nad marnością życia i nad jego przemijaniem. Fajka stała się symbolem przedmiotu ludzkiej codzienności, krótkotrwałym momentem radości w kontekście trudu całego ziemskiego życia. Jako przedmiot zbytku, wiązana była z ziemskim zaspokajaniem potrzeb, z nieumiejętnością oparcia się pokusie, z wewnętrznym rozdarciem woli człowieka, stojącego przed wyborem dobra lub zła.

Znalezione podczas badań archeologicznych w Stargardzie fragmenty jednorodnych fajek glinianych wyprodukowano w znanych europejskich manufakturach działających od początku XVII do początku XIX wieku. Do najpopularniejszych należały te, znajdujące się na terenie ówczesnych Niderlandów. Bezkonkurencyjnym ośrodkiem produkującym tego typu fajki była Gouda.

Drugim obszarem, z którego pozyskano w Stargardzie znaczne ilości fragmentów fajek, były Prusy, głównie zakład w Rościnie. Największą dotychczas liczbę fragmentów fajek (ponad 1600) pozyskano podczas badań jednego z kwartałów Starego Miasta w latach 2007-2008. Większość wyeksplorowano z pozostałości studni oraz latryn, znajdujących się na poszczególnych parcelach kwartału.

Najpopularniejszymi główkami fajek były te o kształcie lejkowatym oraz owoidalnym. Charakterystycznymi motywami zdobniczymi cybuchów były dookolne pasma dużych kółek lub trójkątów, rozdzielone wąskimi drobno ząbkowanymi paskami. Cybuch mógł być także zdobiony motywem skręcenia oraz inskrypcjami, głównie z nazwą wytwórni lub producenta.

W związku z tym do szczególnych okazów zaliczyć można kompletną fajkę zrekonstruowaną do długość 49,5 cm, wyprodukowaną w Goudzie. Oznaczona jest sygnaturą monogramową PS,
umieszczoną na przedniej stronie główki. Sygnatura ta dokładnie określa nie tylko chronologię powstania fajki na lata 1720-1723, ale także wytwórcę Jana Pietersza.

Autor: Karol Kwiatkowski